مثتسنی
درس نوزدهم
1- مستثنی را تعریف کنید:
1- مستثنی اسمی است که به وسیله کلمات استثناء از حکم ما قبلش خارج شده باشد، مانند: «جاء القَوم اِلّا عَلیاً» به کلمه ی «علی» مستثنی می گویند که به وسیله ی «اِلّا» از حکم ما قبل استثنا شده.
2- کلمات استثنا بر چند قسم است؟
2- کلمات استثنا بر دو قسم است:
1- حروف استثنا. 2- اسماء استثنا.
3- حروف استثنا و اسماء استثنا را بیان کنید:
3- حروف استثنا عبارت اند از:
«اِلّا- حاشا- عدا- خَلا»
و اسماء استثنا عبارت اند از:
«غَیر- سَوی»
مجموعاً شش کلمه استثنا داریم.
4- مستثنی و مستثنی منه و کلمات استثنا را در این مثال بیان کنید:
مثال: «جاءَ القَوم اِلّا عَلیّاً»
4- «جاءَ» فعل ماضی، «قَوم» فاعل «جاءَ» مستثنی منه، «اِلّا» از حروف استثنا، «علیّاً» مستثنی (مستثنی منه یعنی آنچه از او استثنا شده.)
5- مستثنی بر چند قسم است؟
5- مستثنی بر سه قسم است.
1- مستثنی متصل
2- مستثنی منقطع
3- مستثنی مفرّغ (یعنی خالی شده)
6- مستثنی متصل چه نوع مستثنی است؟
6- اگر مستثنی از جنس مستثنی منه باشد متصل است،
مانند: «جاءَ القَوم اِلّا عَلیّاً» که علی از جنس قوم است.
7- مستثنی منقطع را توضیح دهید، با ذکر مثال:
7- مستثنی منقطع آن است که مستثنی از جنس مستثنی منه نباشد، مانند:
«جاءَ القَوم اِلّا حِمارَهم» که حمار از جنس قوم نیست.
8- مستثنی مفرّغ چیست؟
8- اگر مستثنی منه محذوف باشد مفرغ نامیده می شود یعنی خالی، مانند: «ما جاءَ اِلّا عَلِیُّ» در این مثال قوم که مستثنی منه بوده حذف شده
1- متصل: مستثنی از جنس مستثنی منه باشد
اقسام مستثنی 2- منقطع: مستثنی از جنس مستثنی منه نباشد.
3- مفرّغ: مستثنی منه در کلام نباشد
1- حکم مستثنی منقطع را بیان کنید؟
1- مستثنی منقطع همیشه منصوب است چه جمله مثبت باشد یا منفی
مثال برای جمله مثبت، جاءَ الرجالُ الّا فاطِمةَ
فاطمه از جنس رجال نیست جمله هم مثبت است و منصوب
مثال برای جمله منفی: ماجاءَ القُوم اِلا حمارَهُم، حمار از جنس قوم نیست حمار منفی و منصوب است.
2- مستثنی متصل چه حکمی دارد؟
2- مستثنی متصل در صورت مثبت بودن منصوب است.
مانند: جاءَ القوم الا علیاً علی مستثنی متصل و منصوب
در صورت منفی بودن دو حکم دارد. منصوب و مرفوع
ما جاءَ القوم اِلّا علیاً در حال نصب
ماجاءَ القوم اِلّا عَلِیٌّ در حال رفع
1- مستثنی منقطع منصوب است چه مثبت باشد چه منفی
اعراب 2- مستثنی متصل در حال مثبت بودن منصوب است اگر منفی باشد به دو
مستثنی حال می آید هم منصوب و هم مرفوع
3- مستثنی مفرّغ بر حسب مقتضی جمله اعراب می گیرد، یعنی اگر فاعل باشد مرفوع اگر مفعول باشد منصوب و اگر مضافٌ الیه باشد مجرور.
3- اعراب مستثنی مفرّغ چیست؟
3- اعراب مستثنی مفرغ بر حسب اقتصاء جمله است
یعنی اگر فاعل باشد مرفوع است و اگر مفعول باشد منصوب
4- آیا برای شناخت اعراب مستثنی مفرغ راهی وجود دارد؟
بلی، دو راه وجود دارد:
یک می توانیم الّا را برداریم بعد بر حسب اقتصاء هر اعرابی که گرفت همان اعراب مستثنی خواهد بود.
مانند: ما جاءَ ... عَلِیٌ علی فاعل است می شود، ما جاءَ .... اِلّا عَلِیُّ
ما رایتُ ......... علیاً علی مفعول است می شود ما رایت .... اِلا علیاً
ما مررَتٌ....... بَعِلیِ علی مضافٌ الیه است می شود ما مررت .... اِلا بِعَلی
راه دوم اینست که بجای مستثنی منه حکم کلمه اَحَد بیاوریم هر اعرابی که اَحَد گرفت همان اعراب برای مستثنی قرار می دهیم.
مانند: ما جاءَ اَحَدٌ الا عَلِیٌ اَحَد فاعل واقع شده مرفوع است
پس اعراب مستثنی ما مرفوع است.
1- مرفوع است اگر بجای فاعل قرار گیرد: ما جاءَ اِلا عَلِیٌ
حکم مستثنی 2- منصوب است اگر بجای مفعول واقع شود: ما رایتُ اِلا علیاً
مفرغ 3-مجرور است اگر مضافٌ الیه واقع شود: ما مرَرتُ اِلا بعلیٍ
خلاصه درس19
1- مستثنی اسمی است که به وسیله کلمات استثنا از حکم ماقبلش جدا شده.
2- کلمات استثنا عبارت اند از: (الا، خَلا، عَدا، حاشا) این ها حرف اند و (سِوی، غیر) این ها اسم اند.
3- مستثنی بر سه قسم است:
1- متصل
مستثنی 2- منقطع
3- مفرّغ
1- حکم مستثنی منقطع نصب است چه مثبت باشد یا منفی
2- حکم مستثنی متصل در صورت مثبت بودن نصب است اگر منفی باشد هم نصب و هم رفع جایز است
3- حکم مستثنی مفرّغ بستگی به جمله دارد.
الف: اگر فاعل باشد مرفوع
ب: اگر مفعول باشد منصوب
ج: اگر مضافٌ الیه باشد مجرور